1800 ගණන්වල මුල, England (එංගලන්තය) රටේ දකුණු වෙරළේ පුංචි නගරයක, අවුරුදු 12–13ක විතර කෙල්ලෙක් මුහුද අයිනේ ගල් පර්වතවල හාරනවා. එයාගේ අයියා කලින් දවසක මෙතනින් අමුතු හිස්කබලක් හොයාගෙන තිබ්බා. දැන් ඒ කෙල්ල හොයන්නේ ඇඟේ ඉතුරු කොටස.
මාස ගණනාවකට පස්සේ එයා මීටර් පහක් විතර දිග ඇටසැකිල්ලක් එළියට ගත්තා. මාළුවෙක් වගේ හැඩේ, ඒත් උරගයෙක්ගේ ඔළුවක් තිබ්බ සතෙක්. ඒ කාලේ මිනිස්සු ඒකට කිව්වේ “මුහුදු මකරා” කියලා.
මේ කෙල්ලගේ නම Mary Anning (මේරි ඇනිං). එයා දුප්පත් පවුලක, වැඩිය ඉගෙනගන්න බැරි වුණ කෙනෙක්. එයාට විද්‍යා සංගමවලට බැඳෙන්න ඉඩ ලැබුණෙත් නෑ, මොකද එයා ගැහැනියක් නිසා.
ඒත් එයාගේ හොයාගැනීම්වලින් ලෝකෙට පෙන්නුවා, අපිට ඉස්සර පොළොවේ අද නැති සත්තු ජීවත් වුණා කියලා. එහෙනම් Mary Anning කවුද?
Lyme Regis නගරේ ලොකු වුණ කෙල්ල
Mary Anning ඉපදුණේ 1799 මැයි 21 දා England වල Dorset (ඩෝසෙට්) ප්‍රාන්තයේ Lyme Regis (ලයිම් රෙජිස්) නගරයේ. අද මේ වෙරළ තීරයට කියන්නේ Jurassic Coast (ජුරැසික් වෙරළ) කියලා. ඒකේ පර්වතවල ඩයිනෝසර යුගයේ පොසිල පිරිලා.
Mary ගේ අම්මට තාත්තට ළමයි ගොඩක් හිටියා. ඒත් ලොකු වෙනකම් ජීවත් වුණේ Mary යි, එයාට වඩා අවුරුදු තුනක් වැඩිමල් අයියා Joseph (ජෝසෆ්) යි විතරයි. තාත්තා Richard (රිචඩ්) වඩු කාර්මිකයෙක්. එයා පොසිල එකතු කරලා නගරේට එන සංචාරකයන්ට විකුණුවා.
Mary අවුරුදු පහ හයේ ඉඳන්ම තාත්තා එක්ක පොසිල හොයන්න ගියා. 1810 නොවැම්බර් මාසේ, අවුරුදු 44 දී තාත්තා නැති වුණා. එයාට ක්ෂය රෝගය තිබ්බා, ඒ වගේම කලින් ගල් පර්වතයකින් වැටිලා තුවාල වෙලත් හිටියා. පවුලට ණය විතරයි ඉතුරු වුණේ. ඉතින් පොසිල විකුණන එක පවුලේ ජීවනෝපාය වුණා.
Mary ට පාසලේ ලොකු අධ්‍යාපනයක් ලැබුණේ නෑ. ඒත් එයා තනියම භූ විද්‍යාවයි, සත්තුන්ගේ ඇඟේ හැඩය ගැන විද්‍යාවයි ඉගෙනගත්තා. විද්‍යා ලිපි කියවලා, පොසිල කපලා බලලා එයා ඒ දැනුම හදාගත්තා.
1811: මුහුදු මකරා එළියට එයි
1811 දී Joseph පර්වතයකින් හිස්කබලක් හොයාගත්තා. ඊට මාස කීපයකට පස්සේ Mary ඒ සතාගේ ඇඟේ ඉතුරු කොටස හොයාගෙන එළියට ගත්තා. ඒ සතාට පස්සේ Ichthyosaurus (ඉක්තියෝසෝරස්) කියලා නම දැම්මා. ඒකේ තේරුම “මාළු කටුස්සා”.
Ichthyosaur (ඉක්තියෝසෝර්) කියන්නේ ඩයිනෝසරයෙක් නෙවෙයි. එයා මුහුදේ ජීවත් වුණ උරගයෙක්. London Natural History Museum (ස්වාභාවික ඉතිහාස කෞතුකාගාරය) එකට අනුව මේ සත්තු ජීවත් වුණේ අවුරුදු මිලියන 201ත් 194ත් අතර කාලේ.
Henry Hoste Henley (හෙන්රි හෝස්ට් හෙන්ලි) කියන කෙනා ඒ පොසිලය පවුම් 23ක් විතර ගෙවලා ගත්තා. පස්සේ ඒක British Museum (බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරය) එකට ගියා. ඒ කාලේ විද්‍යාඥයෝ තාම වාද කළේ සත්තු වර්ග සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වෙලා යන්න පුළුවන්ද කියලා. Mary ගේ සොයාගැනීම ඒ වාදයට ලොකු සාක්ෂියක් වුණා.
Plesiosaur, Pterosaur සහ ගල් වෙච්ච වසුරු
Mary ගේ හොයාගැනීම් එතනින් නතර වුණේ නෑ. ඊළඟ අවුරුදු ගණනාවේ එයා විද්‍යාවට අලුත් දේවල් ගොඩක් හොයාගත්තා.
- 1823 Plesiosaur (ප්ලීසියෝසෝර්): Mary දිග බෙල්ලක් තිබ්බ මුහුදු උරගයෙක්ගේ සම්පූර්ණ ඇටසැකිල්ලක් හොයාගත්තා. ඒ කාලේ ලෝකේ ප්‍රසිද්ධම විද්‍යාඥයෙක් වුණ France රටේ Georges Cuvier (ජෝර්ජ් කුවියේ) මේක බොරුවක් වෙන්න පුළුවන් කියලා සැක කළා. Geological Society (භූ විද්‍යා සංගමය) එක පරීක්ෂා කරලා ඒක ඇත්ත කියලා පිළිගත්තා. Cuvier තමන්ගේ වැරැද්ද පිළිගත්තා.
- 1828 Pterosaur (ටෙරසෝර්): Mary පියාසර කරපු උරගයෙක්ගේ ඇටසැකිල්ලක් හොයාගත්තා. Germany රටෙන් පිටත හම්බවුණ පළමු Pterosaur ඇටසැකිල්ල ඒකයි. අද ඒ සතා දන්නේ Dimorphodon (ඩයිමෝෆොඩෝන්) කියලා.
- 1829 Squaloraja (ස්කුවලොරාජා): මෝරෙක් සහ මඩුවෙක් අතරමැද ලක්ෂණ තිබ්බ පරණ මාළුවෙක්ගේ පොසිලයක් එයා හොයාගත්තා.
- ගල් වෙච්ච වසුරු: සමහර පොසිලවල ඇතුළේ මාළු කටු සහ කොරපොතු තිබ්බ අමුතු ගල් තිබ්බා. 1824 දී Mary, William Buckland (විලියම් බක්ලන්ඩ්) කියන විද්‍යාඥයාට කිව්වා මේවා ගල් වෙච්ච වසුරු කියලා. 1829 දී Buckland ඒ ගැන ලියලා ඒවට Coprolite (කොප්‍රොලයිට්) කියන නම දුන්නා.
ගැහැනියක් නිසා නොලැබුණු ගෞරවය
Mary ගේ පොසිල ගැන විද්‍යා ලිපි ගොඩක් ලියවුණා. ඒත් ගොඩක් වෙලාවට ඒවා ලිව්වේ පිරිමි විද්‍යාඥයෝ. එයාලා Mary ගේ නම සඳහන් කළේම නැති තරම්. London වල Geological Society එක කාන්තාවන්ව සාමාජිකයෝ විදිහට ගත්තේ 1904 දී. ඒ කියන්නේ Mary නැති වෙලා අවුරුදු 57කට පස්සේ.
සල්ලි ප්‍රශ්නත් නිතරම තිබ්බා. 1820 දී Thomas Birch (තෝමස් බර්ච්) කියන හමුදා නිලධාරියා London වල පොසිල වෙන්දේසියක් සංවිධානය කළා. ඒකෙන් Anning පවුලට පවුම් 400ක් ලැබුණා. 1826 දී Mary ගෙයක් අරගෙන Anning’s Fossil Depot කියන පොසිල කඩේ පටන් ගත්තා.
1833 ඔක්තෝබර් මාසේ කඳු බෑවුමක් කඩාගෙන වැටුණා. Mary අල්ලපනල්ලෙන් බේරුණා. ඒත් හැමදාම එයා එක්ක පොසිල හොයන්න ගිය Tray (ට්‍රේ) කියන එයාගේ කළු සුදු බල්ලා ඒකට යට වෙලා මැරුණා.
1835 දී නරක ආයෝජනයකින් Mary ට පවුම් 300ක් විතර නැති වුණා. ඊට පස්සේ William Buckland ගේ උදව්වෙන් රජයෙන් අවුරුද්දකට පවුම් 25ක දීමනාවක් ලැබෙන්න සැලැස්සුවා. 1830 දී Henry De la Beche (හෙන්රි ඩි ලා බීච්) කියන භූ විද්‍යාඥයා Mary ගේ පොසිල පදනම් කරගෙන Duria Antiquior (පරණ ඩෝසෙට්) කියන චිත්‍රය ඇන්දා. ඒකේ පිටපත් විකුණලා ලැබුණ සල්ලි එයා Mary ට දුන්නා.
Mary Anning නැති වුණේ 1847 මාර්තු 9 දා, අවුරුදු 47 දී, පියයුරු පිළිකාව නිසා.
අද ලෝකය Mary ව මතක් කරන්නේ කොහොමද?
- Royal Society (රාජකීය සංගමය): 2010 දී මේ සංගමය විද්‍යාවේ ඉතිහාසයට වැඩියෙන්ම බලපෑම් කරපු බ්‍රිතාන්‍ය කාන්තාවන් දහදෙනාගේ ලැයිස්තුවට Mary ගේ නමත් දැම්මා.
- පිළිරුව: අවුරුදු 11ක Evie Swire (ඊවි ස්වයර්) කියන කෙල්ල පටන් ගත්ත ව්‍යාපාරයක ප්‍රතිඵලයක් විදිහට 2022 මැයි 21 දා Lyme Regis වල Mary සහ එයාගේ බල්ලාගේ පිළිරුවක් විවෘත කළා.
- කෞතුකාගාරය: London Natural History Museum එකේ අදටත් Mary හොයාගත්ත Ichthyosaur, Plesiosaur සහ Pterosaur පොසිල ප්‍රදර්ශනය කරනවා.
- Film එක: 2020 දී ආපු Ammonite (ඇමොනයිට්) කියන Film එකේ Mary ගේ චරිතය රඟපෑවේ Kate Winslet (කේට් වින්ස්ලට්).
“She sells seashells” කතාව ඇත්තද?
ඉංග්‍රීසි ඉගෙනගන්න ළමයි කියන “She sells seashells by the seashore” කියන දිව පෙරළෙන වාක්‍යය ලියවුණේ Mary Anning ගැන කියලා කතාවක් තියෙනවා. මේ වචන 1908 දී Terry Sullivan (ටෙරී සලිවන්) ලියපු සින්දුවක තියෙනවා. ඒ සින්දුව Mary ගැන කියලා සමහර ලේඛකයෝ ලිව්වා.
ඒත් Stephen Winick (ස්ටීවන් විනික්) කියන ජන කතා පර්යේෂකයා මේ ගැන හෙව්වාම Mary ට සම්බන්ධ කරන්න සාක්ෂියක් හම්බවුණේ නෑ. ඒ වගේම 1865 දී Mary ගැන ලියවුණ ලිපියක් ගොඩක් කල් Charles Dickens (චාල්ස් ඩිකන්ස්) ලිව්වා කියලා හිතුවා. 2014 දී ඉතිහාසඥයෝ හොයාගත්තා ඒක ලිව්වේ Henry Stuart Fagan (හෙන්රි ස්ටුවර්ට් ෆේගන්) කියලා.
Mary Anning ට උපාධියක් තිබ්බේ නෑ, සංගමයක සාමාජිකත්වයක් තිබ්බේ නෑ. ඒත් එයාගේ ඉවසීමයි, ඇසයි නිසා විද්‍යාවට අලුත් පිටුවක් පෙරළුණා. ඔයා දන්නවද, මේ වගේ හඳුනාගැනීමක් නොලැබුණු විද්‍යාඥයෝ ලංකාවෙත් ඉන්නවද? ඔයාගේ අදහස පහළින් Comment එකක් දාලා කියන්න.