හිතන්න, අද වගේම සාමාන්‍ය දවසක්. කැලේ ලොකු ඩයිනෝසරයෝ ඇවිදිනවා. සමහර රංචු ගස්වල කොළ කනවා. එකපාරටම අහසේ ඉරටත් වඩා දීප්තිමත් එළියක් පේනවා.
ඒ එළිය කිලෝමීටර් 10ක් විතර පළල ලොකු ගලක්. ඒක කඩාගෙන වැටුණේ අද Mexico (මෙක්සිකෝ) රටේ Yucatán (යුකටාන්) අර්ධද්වීපය තියෙන තැනට. ඒ දවසෙන් පස්සේ ලෝකය ආයෙත් කවදාවත් කලින් වගේ වුණේ නෑ.
අවුරුදු මිලියන 160කටත් වැඩි කාලයක් පොළොවේ හිටපු ඩයිනෝසරයෝ මේ සිද්ධියෙන් පස්සේ නැති වෙලා ගියා. ඒත් විද්‍යාඥයෝ මේක හොයාගත්තේ කොහොමද? ඇත්තටම වැරදිකාරයා ගලද, නැත්නම් වෙන දෙයක්ද?
මේ ලිපියෙන් අපි ඒ කතාව මුල ඉඳන් බලමු. අන්තිමට ඔයාව පුදුම කරන දෙයකුත් තියෙනවා. ඩයිනෝසරයෝ හැමෝම මැරුණේ නෑ.
පොළොවේ පස් තට්ටුවල ලියවිලා තියෙන කතාව
පොළොවේ ගල් සහ පස් තට්ටු හරියට පොතක පිටු වගේ. යටින්ම තියෙන තට්ටු පරණයි. උඩට එනකොට අලුත් වෙනවා. මේ පිටු කියවලා තමයි විද්‍යාඥයෝ ඉස්සර වුණ දේවල් හොයාගන්නේ.
ලෝකේ ගොඩක් තැන්වල එකම මට්ටමක තුනී තට්ටුවක් පේනවා. ඒකට කියන්නේ K–Pg Boundary (K–Pg සීමාව) කියලා. ඒ තට්ටුවට යටින් ඩයිනෝසරයන්ගේ Fossil (පොසිල) හම්බවෙනවා. ඒකට උඩින් කුරුල්ලන් නොවන ඩයිනෝසරයන්ගේ පොසිල හම්බවෙන්නේ නෑ.
මේ සීමාව හැදුණේ අවුරුදු මිලියන 66කට කලින්. ඒ වෙලාවේ ලෝකේ හිටපු ශාක සහ සත්ත්ව විශේෂවලින් හතරෙන් තුනක් විතර නැති වුණා. ගොඩබිම හිටපු කිලෝ 25ට වඩා බර සත්තුන්ගෙන් වැඩි හරියක්ම එකපාරටම වගේ විනාශ වුණා.
Iridium (ඉරිඩියම්) කියන ලෝහය දුන්න ඉඟිය
1977 දී Walter Alvarez (වෝල්ටර් අල්වාරෙස්) කියන භූ විද්‍යාඥයා Italy (ඉතාලිය) රටේ Gubbio (ගුබියෝ) කියන පුංචි නගරයෙන් Limestone (හුණුගල්) සාම්පල එකතු කළා. Gubbio තියෙන්නේ Rome සහ Florence නගර දෙක අතරමැද. ඒ හුණුගල් තට්ටු මැද තිබ්බා තුනී මැටි තට්ටුවක්. ඒ තමයි K–Pg සීමාව.
Walter ඒ මැටි ටික පෙන්නුවා එයාගේ තාත්තා Luis Alvarez (ලුවිස් අල්වාරෙස්) ට. Luis කියන්නේ 1968 දී භෞතික විද්‍යාවට Nobel ත්‍යාගය දිනපු කෙනෙක්. එයාලා Frank Asaro (ෆ්‍රෑන්ක් අසාරෝ) සහ Helen Michel (හෙලන් මිචෙල්) කියන රසායන විද්‍යාඥයෝ දෙන්නා එක්ක එකතු වෙලා මැටිය පරීක්ෂා කළා.
හම්බවුණේ පුදුම දෙයක්. ඒ මැටියේ Iridium කියන ලෝහය සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා ගොඩක් වැඩියෙන් තිබ්බා. පොළොවේ උඩ කබොලේ Iridium තියෙන්නේ හරිම ටිකයි. ඒත් Asteroid (ග්‍රහක) වල ඒක වැඩියෙන් තියෙනවා.
ඉතින් 1980 දී මේ කණ්ඩායම Science සඟරාවේ ලිපියක් පළ කළා. ඒකේ කිව්වේ ලොකු ග්‍රහකයක් පොළොවේ වැදිලා තමයි ඩයිනෝසරයෝ නැති වුණේ කියලා. ඒ කාලේ ගොඩක් විද්‍යාඥයෝ මේ අදහස එකපාරටම පිළිගත්තේ නෑ.
එහෙනම් ගල වැටුණු වළ කෝ?
අදහස හොඳයි. ඒත් ලොකු ප්‍රශ්නයක් තිබ්බා. මෙච්චර ලොකු ගලක් වැටුණා නම් ලොකු Crater (ආවාටය) එකක් තියෙන්න ඕනේ. ඒක කොහෙද?
පුදුමේ කියන්නේ ඒ වළ ඒ වෙනකොටත් කවුරුහරි දැකලා තිබ්බා. 1978 දී Mexico රජයේ තෙල් සමාගම Pemex (පෙමෙක්ස්) වෙනුවෙන් වැඩ කරපු Glen Penfield (ග්ලෙන් පෙන්ෆීල්ඩ්) සහ Antonio Camargo (ඇන්ටෝනියෝ කැමාගෝ) තෙල් හොයන්න Mexico බොක්කට උඩින් ගුවන් යානයකින් කරපු සමීක්ෂණයකදී ලොකු රවුම් හැඩයක් දැක්කා.
එයාලා 1981 දී සම්මන්ත්‍රණයක මේ ගැන කිව්වත් කවුරුත් වැඩිය ගණන් ගත්තේ නෑ. Pemex සමාගම දත්ත එළියට දෙන්නත් ඉඩ දුන්නේ නෑ. ගල් සාම්පල අතේ නැති නිසා වැඩේ එතනින් නතර වුණා.
1990 දී Carlos Byars (කාලෝස් බයර්ස්) කියන මාධ්‍යවේදියා Alan Hildebrand (ඇලන් හිල්ඩෙබ්‍රෑන්ඩ්) කියන විද්‍යාඥයාට Penfield ගේ හොයාගැනීම ගැන කිව්වා. Hildebrand, Penfield එක්ක එකතු වෙලා Pemex ළිංවලින් ගත්ත පරණ සාම්පල පරීක්ෂා කළා. ඒවායේ තිබ්බේ ලොකු ගලක් වැදුණොත් විතරක් හැදෙන ලකුණු. 1991 දී එයාලා මේක Chicxulub (චික්සුලුබ්) Crater එක විදිහට ලෝකෙට කිව්වා.
ගල වැදුණු දවසේ මොකද වුණේ?
2021 අධ්‍යයනයකට අනුව ගල ආවේ තත්පරයට කිලෝමීටර් 20ක් විතර වේගයෙන්, අංශක 45–60ක් විතර ඇලයකින්. අද අපි දන්න දේවල් කෙටියෙන් මෙහෙමයි.
- Crater එකේ ප්‍රමාණය: කිලෝමීටර් 180–200ක් විතර පළලයි. දැන් ඒක තියෙන්නේ පස් තට්ටු යට, කිලෝමීටරයක් විතර ගැඹුරේ හැංගිලා.
- කාලය: 2013 දී කරපු අධ්‍යයනයකට අනුව ගල වැදුණේ අවුරුදු මිලියන 66.04කට විතර කලින්.
- අඳුර: වායුගෝලයට ගිය දූවිලි නිසා ඉර එළිය ගොඩක් අඩු වුණා. මේකට කියන්නේ Impact Winter කියලා. ඒ කියන්නේ ගල වැදුණට පස්සේ ආපු සීතල, අඳුරු කාලය.
- කෑම දාමය කැඩුණා: එළිය නැති නිසා ගස්වැල්වලට වැඩෙන්න බැරි වුණා. ශාක නැති වෙනකොට ඒවා කන සත්තු, ඊට පස්සේ ඒ සත්තු කන සත්තු ටිකෙන් ටික මැරුණා.
එක් ආකෘතියකට අනුව සමහර ප්‍රදේශවල අඳුර අවුරුදු දෙකකට කිට්ටු කාලයක් තිබ්බා. ලොකු ශරීර තියෙන, ගොඩක් කෑම ඕනේ සත්තුන්ට මේක දරාගන්න බැරි වුණා.
ඉන්දියාවේ ගිනිකඳු ගැන මොකද?
හැමෝම ග්‍රහක කතාව එක්ක එකඟ වුණේ නෑ. ඉන්දියාවේ Deccan Traps (ඩෙකාන් ට්‍රැප්ස්) කියන තැන ලොකු ලාවා තට්ටු ගොඩක් තියෙනවා. ඒ ලාවා ගලාගෙන ආවේ ඩයිනෝසරයෝ නැති වුණ කාලේමයි.
මේ ගිනිකඳු පිපිරීම් අවුරුදු මිලියනයක් විතර දිගට සිද්ධ වුණා. ඒවායෙන් පිට වුණ වායු ලෝකේ දේශගුණය වෙනස් කරන්න ඇති කියලා සමහර විද්වතුන් කියනවා.
2019 දී Science සඟරාවේ එකම දවසේ අධ්‍යයන දෙකක් පළ වුණා. Princeton විශ්වවිද්‍යාලයේ Schoene (ෂෝනි) ගේ කණ්ඩායම කිව්වේ ලොකුම ලාවා ගලා යෑම් සමහරක් වුණේ ගල වැදෙන්න අවුරුදු දස දහස් ගණනකට කලින් කියලා. Sprain (ස්ප්‍රේන්) ගේ කණ්ඩායම කිව්වේ ලාවාවලින් හතරෙන් තුනක් විතර ආවේ ගල වැදුණට පස්සේ කියලා.
ඉතින් විද්වතුන් අතර මත දෙකක් තියෙනවා. 2010 දී විශේෂඥයන් 41 දෙනෙක්ගේ කණ්ඩායමකුත්, 2020 දී කරපු දේශගුණ ආකෘති අධ්‍යයනයකුත් කිව්වේ ප්‍රධාන හේතුව ග්‍රහකය කියලා. ඒත් ගිනිකඳු පරිසරය කලින්ම දුර්වල කළාද කියන ප්‍රශ්නය තාම ඉවර වෙලා නෑ.
ඩයිනෝසරයෝ ඇත්තටම හැමෝම මැරුණාද?
නෑ. මෙතන තමයි ලස්සනම කොටස. ඔයාගේ ගෙවත්තේ කුරුල්ලෝ ඉන්නවා නම්, ඔයා දකින්නේ ඩයිනෝසරයෝ.
ගොඩක් විද්‍යාඥයෝ කුරුල්ලන්ව සලකන්නේ ඩයිනෝසර පවුලේ ඉතුරු වෙච්ච එකම ශාඛාව විදිහට. ඒ නිසා එයාලා කියන්නේ නැති වුණේ කුරුල්ලන් නොවන ඩයිනෝසරයෝ කියලා.
අද ලෝකේ කුරුලු විශේෂ 11,000කට වඩා ඉන්නවා. ඒ කියන්නේ කපුටා, කොට්ටෝරුවා, ගිරවා වගේ ඔයා හැමදාම දකින කුරුල්ලොත් ඒ පරණ ඩයිනෝසර පවුලේම පැවත එන අය.
කුරුල්ලෝ විතරක් නෙවෙයි බේරුණේ. මීයෙක් තරම් පුංචි ක්ෂීරපායීන්, කිඹුල් පවුලේ සමහර සත්තු, ඉබ්බෝ වගේ සත්තුත් බේරුණා. ඒ කාලේ හිටපු ඉබ්බන්ගේ විශේෂවලින් 80%කට වඩා මේ විනාශය පහු කරලා ආවා.
පොඩි ශරීරය, අඩුවෙන් කෑම ඕනේ වීම, ගුල්වල හැංගෙන්න හරි වතුරේ ඉන්න හරි පුළුවන් වීම තමයි එයාලව බේරුවේ කියලා විද්‍යාඥයෝ හිතනවා. ලොකු ඩයිනෝසරයෝ නැති වුණාම ක්ෂීරපායීන්ට වැඩෙන්න ඉඩ ලැබුණා. ඒ දිගු කතාවේ අන්තිමට තමයි අපි, මිනිස්සු, ආවේ.
තාම විසඳුණේ නැති දේ
- ගිනිකඳුවල කොටස: Deccan Traps පිපිරීම් ඩයිනෝසරයන්ව කලින්ම දුර්වල කළාද නැද්ද කියන එක ගැන තාමත් වාද විවාද තියෙනවා.
- Tanis (ටැනිස්) ස්ථානය: America වල North Dakota (නෝර්ත් ඩකෝටා) ප්‍රාන්තයේ තියෙන මේ පොසිල ස්ථානයේ, ගල වැදිලා පැය කීපයක් ඇතුළත හැදුණා කියලා හිතන පස් තට්ටුවක් තියෙනවා. එතනින් හම්බවුණ මාළු ඇටවලට අනුව ගල වැදුණේ උතුරු අර්ධගෝලයේ වසන්ත කාලයේ කියලත් කියනවා.
- Tanis ගැන වාදය: Robert DePalma (රොබට් ඩිපාල්මා) ගේ කණ්ඩායමේ සමහර හොයාගැනීම් මුලින්ම එළියට ආවේ විද්‍යා සඟරාවලින් නෙවෙයි, පත්තර සහ Documentary හරහා. ඒ නිසා ඒ දවසේම මැරුණු ඩයිනෝසරයෝ එතන ඉන්නවද කියන එක ගැන විද්‍යාඥයෝ තාමත් ප්‍රවේශමෙන් කතා කරනවා.
ඔයා හිතන්නේ මොකක්ද? ග්‍රහකය තනියම මේ වැඩේ කළාද, නැත්නම් ඉන්දියාවේ ගිනිකඳුත් ඒකට උදව් කළාද? ඔයාගේ අදහස පහළින් Comment එකක් දාලා කියන්න.