හිතන්න, ඔයා ඉන්නේ පොළොවේ හාරපු වළක. ඒක ඔයාගේ උසටත් වඩා ගැඹුරුයි. කකුල් දෙක දණහිස දක්වාම මඩේ. ඇඟ පුරා කසනවා. ඈතින් කාලතුවක්කු ගිගුරුම් ඇහෙනවා. ඒ අතරේ මීයෙක් ඔයාගේ කකුල උඩින් දුවලා යනවා.
පළවෙනි ලෝක යුද්ධයේ ලක්ෂ ගණන් සොල්දාදුවන්ගේ සාමාන්‍ය ජීවිතය මේකයි. එයාලා මාරුවෙන් මාරුවට, මාස ගණන් නෙවෙයි අවුරුදු ගණන් මේ අගල් පද්ධතියේ ගත කළා.
එයාලට යුද්ධය කියන්නේ ලස්සන හමුදා පෙළපාලි නෙවෙයි. ගොඩක් දවස්වල තිබ්බේ මඩයි, බලාගෙන ඉන්න එකයි විතරයි. එහෙනම් ඒ අගල් ඇතුළේ දවසක් ගෙවුණේ කොහොමද?
මේ අගල් ආවේ කොහොමද?
1914 අවුරුද්දේ අග වෙනකොට Western Front (බටහිර යුද පෙරමුණ) එකේ දෙපැත්තටම ඉස්සරහට යන්න බැරි වුණා. දෙපැත්තම පොළොව හාරලා හැංගුණා. ටික කාලෙකින් North Sea (උතුරු මුහුද) ඉඳන් Switzerland (ස්විට්සර්ලන්තය) දේශසීමාව දක්වා දිගට අගල් පේළි දෙකක් හැදුණා.
Machine Gun සහ කාලතුවක්කු නිසා එළිමහනේ දුවගෙන යන එක මරණය වගේ වුණා. ඒ නිසා බිම යට ඉන්න එක තමයි ජීවත් වෙන්න තිබ්බ හොඳම විදිහ. මේකට කියන්නේ Trench Warfare (අගල් යුද්ධය) කියලා.
අගලක් හැදිලා තිබ්බේ කොහොමද?
අගලක් අවම වශයෙන් මීටර් 2.5ක් විතර ගැඹුරුයි. එතකොට මිනිස්සුන්ට කෙළින් ඇවිදින්න පුළුවන්. අගල කෙළින් දිගට හැදුවේ නෑ. ඒක සර්පයෙක් වගේ ඇද කර කර, කොටස් කොටස් වලට හැදුවා.
ඒකට හේතුවක් තියෙනවා. සතුරා අගලකට ඇතුළු වුණොත් කෙළින්ම දිගට වෙඩි තියන්න බෑ. ෂෙල් එකක් පිපිරුණත් හානිය එක කොටසකට සීමා වෙනවා.
- Parapet (ඉස්සරහ බැම්ම): සතුරා පැත්තට මුහුණ දීලා තිබ්බ වැලි කොට්ට බැම්ම. ඒ ළඟ Fire Step එකක්, ඒ කියන්නේ නැගලා වෙඩි තියන්න පඩියක් තිබ්බා.
- Duckboard (ලෑලි ඇතිරිල්ල): අගල පතුලේ දාපු ලී ලෑලි. මඩේ එරෙන්නේ නැතුව ඇවිදින්න මේවා උදව් වුණා.
- පේළි තුනක්: බ්‍රිතාන්‍ය සැලැස්මට අනුව ඉස්සරහ අගලට පිටිපස්සෙන් Support අගලකුත්, ඊටත් පිටිපස්සෙන් Reserve අගලකුත් තිබ්බා. එකිනෙකට යා කළේ Communication Trench (සම්බන්ධක අගල්) වලින්.
- හාරන්න ගිය වෙලාව: බ්‍රිතාන්‍ය ගණන් බැලීමකට අනුව මීටර් 250ක ඉස්සරහ අගලක් හාරන්න මිනිස්සු 450 දෙනෙක්ට රෑ පැය 6ක් විතර ගියා.
No Man’s Land: කාගෙවත් නැති බිම
දෙපැත්තේ අගල් පේළි දෙක අතර තිබ්බ බිමට කිව්වේ No Man’s Land (කාගෙවත් නැති බිම) කියලා. Western Front එකේ ඒකේ පළල සාමාන්‍යයෙන් මීටර් 90–275ක් විතර. Vimy Ridge (විමි රිජ්) වගේ තැන්වල ඒක මීටර් 25ක් විතර තරම් පටුයි.
ඒ බිමේ තිබ්බේ ෂෙල් වැදිලා හැදුණ වළවල්, කටු කම්බි වැටවල්, කඩාවැටුණු ගස්. දවල්ට ඒකට ඔළුව උස්සන එකත් භයානකයි. Sniper (හැංගිලා වෙඩි තියන කෙනා) කෙනෙක් බලන් ඉන්න පුළුවන්.
ඒ නිසා ගොඩක් වැඩ කළේ රෑට. කටු කම්බි හදන්න, අගල් අලුත්වැඩියා කරන්න, Patrol යන්න සොල්දාදුවෝ අඳුරේ No Man’s Land එකට ගියා.
අගලක දවසක් ගෙවුණේ මෙහෙමයි
දවස පටන් ගත්තේ හිමිදිරියට කලින්. පැය පහක් විතර විතරක් නිදාගෙන හිටපු සොල්දාදුවෝ ඇහැරිලා Stand-to කළා. ඒ කියන්නේ හැමෝම ආයුධ අරන් අගලේ නැගිටලා ඉන්න එක. ඉර පායන වෙලාවට සතුරා පහර දෙයි කියන බය නිසා.
ඊට පස්සේ උදේ කෑම, ඊළඟට වැඩ. ලෑලි හදන එක, වතුර පොම්ප කරලා අයින් කරන එක වගේ දේවල්. හවස අඳුර වැටෙනකොට ආයෙත් Stand-to. රෑට තවත් වැඩ.
කෑමත් ලොකු දෙයක් නෙවෙයි. History Hit ලිපියට අනුව දෙපැත්තේම ප්‍රධාන කෑම වුණේ පරණ පාන්, තද බිස්කට්, වියළි එළවළු, ටින් එකේ හරක් මස්. කෑම හැදුවේ පිටිපස්සේ කුස්සිවල. අගලට ගෙනියනකොට ඒක රස්නෙට තිබ්බේ කලාතුරකින්.
බ්‍රිතාන්‍ය සොල්දාදුවෙක් හැම වෙලාවෙම ඉස්සරහ අගලේ හිටියේ නෑ. එක ගණන් බැලීමකට අනුව අවුරුද්දෙන් 15%ක් විතර ගත කළේ ඉස්සරහ අගලේ. ඉතුරු කාලය Support, Reserve අගල්වල, විවේකයෙන් හෝ වෙනත් වැඩවල ගෙවුණා.
ඉස්සරහ අගලේ එක වතාවකට ඉන්න කාලය සාමාන්‍යයෙන් දවසක ඉඳන් සති දෙකක් දක්වා. ඒත් සමහර වෙලාවට ඒක ගොඩක් දිග්ගැස්සුණා. Australia (ඕස්ට්‍රේලියාව) වල 31 වෙනි බලඇණිය එක පාරක් දවස් 53ක් දිගටම ඉස්සරහ පේළියේ හිටියා. ඒක හරිම කලාතුරකින් වුණ දෙයක්.
නින්ද ගියේ පොළොව යට හාරපු Dugout (බිම් යට කාමර) වල. සොල්දාදුවෝ ටිකෙන් ටික අගලේම නිදාගන්න පුරුදු වුණා. සමහර තැන්වල ‘Sniper ගැන පරිස්සමින්’ කියලා බෝඩ් ගහලා තිබ්බා. ලොකු කණ්ඩායම් එකතු වුණොත් සතුරාගේ ඇහැට වැටෙන නිසා දෙන්නා තුන්දෙනා වගේ පොඩි කණ්ඩායම් වලින් විතරයි ඇවිද්දේ.
සීතල කාලෙට සහ සතුරු අගල්වලට පහර දීලා ආවට පස්සේ බ්‍රිතාන්‍ය සොල්දාදුවන්ට Rum (රම්) සලාකයක් ලැබුණා. ජර්මන් සහ ප්‍රංශ සොල්දාදුවන්ට දිනපතා වයින් හෝ බ්‍රැන්ඩි සලාකයක් තිබ්බා. කැනඩාවේ සොල්දාදුවෙක් කියපු විදිහට සමහරු ඒක දවස් කීපයක් එකතු කරලා එක රෑක බිව්වා.
මීයෝ, උකුණෝ, මඩ
අගල්වල ලොකුම සතුරා සමහර වෙලාවට සතුරු හමුදාව නෙවෙයි. Trench Warfare ගැන Wikipedia ලිපියේ කියන්නේ මිලියන ගණන් මීයෝ අගල්වල හිටියා කියලා. උන් කෑම ඉතුරු කෑවා. මැරුණු අයගේ සිරුරුත් උන්ට කෑමක් වුණා කියලා ඉතිහාසඥයෝ ලියනවා. මීයෝ Weil’s Disease (වීල්ස් රෝගය) කියන, සමහර වෙලාවට මාරක වෙන්න පුළුවන් රෝගයකුත් පැතිරෙව්වා. කම්මැලිකම මකන්න සොල්දාදුවෝ මීයෝ දඩයම් කළා. සමහරු මීයෙක්ව කූඩුවක දාලා සුරතලේට ඇති කළා කියලත් වාර්තා වෙනවා.
උකුණෝ ඊටත් වඩා කරදරයක්. උන් හැංගුණේ ඇඳුම්වල මැහුම් අතරේ. කැනඩාවේ ප්‍රවීණ සොල්දාදුවෙක් පස්සේ කාලෙක මතක් කළේ, උකුණෝ අයින් කළාට ටික වෙලාවකින් උන් ආයෙත් ඇවිත් කියලා. මේ උකුණන්ගෙන් Trench Fever (අගල් උණ) බෝවුණා. 1915–1918 කාලේ ලෙඩ වුණ බ්‍රිතාන්‍ය සොල්දාදුවන්ගෙන් පහෙන් එකක් විතර ඉඳන් තුනෙන් එකක් විතර දක්වා අයට තිබ්බේ මේ උණ. සනීප වෙන්න මාසයක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් ගියා.
වැස්සක් වැටුණාම අගල් වතුරෙන් පිරුණා. තෙමුණ සොල්දාදුවෝ දවස් ගණන් වියළෙන්නේ නැතුව හිටියා. සමහර වෙලාවට ගංවතුර නිසා අගල් ඇතුළේ මිනිස්සු ගිලිලා මැරුණු සිද්ධිත් තිබ්බා.
Trench Foot එකට විසඳුම හොයපු හැටි
Trench Foot පටන් ගන්නේ කකුල් හිරි වැටීමකින්. ඊට පස්සේ කකුල් රතු හෝ නිල් පාට වෙලා ඉදිමෙනවා. බරපතළ වුණොත් කකුල කුණු වෙලා කපලා අයින් කරන්න වුණා.
ඒක නවත්වන්න හමුදාව ක්‍රම කීපයක් පාවිච්චි කළා. අගල් හොඳ කළා, සපත්තු වෙනස් කළා. සොල්දාදුවන්ට කකුල්වල ගාන්න තෙල් දුන්නා, ප්‍රධාන වශයෙන් තල්මස් තෙල්. ඒ වගේම සොල්දාදුවෝ දෙන්නා දෙන්නා එකතු කරලා, එකිනෙකාගේ කකුල් පරීක්ෂා කරන්න කිව්වා.
මේ ක්‍රම වැඩ කළා. 1917–1918 සීත කාලය වෙනකොට Trench Foot ගොඩක් අඩු වෙලා තිබ්බා.
ඇත්තටම මරණයට ලොකුම හේතුව මොකක්ද?
අගල් නිසා සොල්දාදුවන්ට වෙඩිවලින් ආරක්ෂාවක් ලැබුණා. ඒත් ඉහළින් වැටුණ ෂෙල්වලින් බේරෙන්න අමාරුයි. දැනගෙන ඉන්න තුවාල සහ මරණවලින් 75%ක් විතර වුණේ කාලතුවක්කු නිසා.
Western Front එකේ විතරක් සියලු ජාතීන්ගේ සොල්දාදුවෝ මිලියන හතරකට වඩා මැරුණා. Somme (සොම්) වගේ එක සටනක පමණක් තුවාල සහ මරණ මිලියනයක් ඉක්මවලා ගියා. මේ හැම ගණනක් පිටිපස්සේම පවුලක්, ගමක්, ආදරය කරපු අය හිටියා.
අගල් ජීවිතය ගැන අද අපි දන්නේ සොල්දාදුවෝ ගෙදරට ලියපු ලියුම්, දිනපොත් සහ පස්සේ කාලෙක දීපු සම්මුඛ සාකච්ඡා නිසා. ඒ කතාවල නැවත නැවත එන්නේ එකම දේවල් ටිකයි. මඩ, සීතල, කසන ඇඟ, නින්ද නැතිකම, සහ කවදා ෂෙල් එකක් වැටෙයිද කියන නොනවතින බය.
ඔයා හිතන විදිහට අගල් ජීවිතයේ අමාරුම දේ මොකක්ද? මඩද, මීයොද, නැත්නම් නොනවත්වා තිබ්බ බයද? පහළින් Comment එකක් දාලා කියන්න.