1915 අප්‍රේල් 22. Belgium (බෙල්ජියම) රටේ Ypres (යිප්‍රස්) නගරයට උතුරෙන් තියෙන යුද පිටිය. හවස 5ට විතර ජර්මන් අගල් පැත්තෙන් ලොකු වායු වලාකුළක් හෙමින් හෙමින් සුළඟත් එක්ක ඉස්සරහට ආවා.
ඒ වලාකුළ ගලාගෙන ගියේ ප්‍රංශ සොල්දාදුවෝ හිටපු අගල් පැත්තට. ටික වෙලාවකින් සොල්දාදුවෝ හුස්ම ගන්න බැරුව, කැස්සගෙන අගල් දාලා දුවන්න පටන් ගත්තා. පැය කීපයක් ඇතුළත ප්‍රංශ පෙරමුණේ ලොකු හිලක් වැටුණා.
මේ තමයි බටහිර පෙරමුණේ ජර්මනිය Poison Gas (විෂ වායුව) ලොකු පරිමාණයෙන් පාවිච්චි කරපු පළවෙනි වතාව. ඒ දවසෙන් පස්සේ යුද්ධය කවදාවත් කලින් වගේ වුණේ නෑ.
මේ ලිපියෙන් අපි බලමු ඒ දවසේ මොකද වුණේ කියලා, සොල්දාදුවෝ බේරෙන්න උත්සාහ කළේ කොහොමද කියලා, සහ ලෝකය අන්තිමට මේ අවිය තහනම් කරන්න තීරණය කළේ ඇයි කියලා. මෙතන තියෙන්නේ ඉතිහාසය විතරයි, රසායන විද්‍යාව නෙවෙයි.
ගෑස් මුලින්ම පාවිච්චි කළේ Ypres වලද?
ඇත්තටම නෑ. 1914 අගෝස්තු මාසයේදීම ප්‍රංශ හමුදාව Tear Gas (කඳුළු ගෑස්) පුරවපු පුංචි අත් බෝම්බ පාවිච්චි කළා. ඒත් ප්‍රමාණය හරිම අඩු නිසා ජර්මන් අය ඒක දැනගත්තෙත් නෑ කියලා තමයි කියන්නේ.
1915 ජනවාරි 31 වෙනිදා ජර්මනිය Poland (පෝලන්තය) වල Bolimów (බොලිමොව්) කියන තැනදී රුසියානු හමුදාවට කඳුළු ගෑස් පුරවපු ෂෙල් 18,000ක් විතර විද්දා. ඒත් ඒ දවස්වල තිබ්බ දරුණු සීතල නිසා ඒ රසායනය හරියට වායුවක් වුණේ නෑ. ඉතින් ප්‍රතිඵලයක් වැඩිය තිබ්බේ නෑ.
ඒ කාලේ ජාත්‍යන්තර නීතියකුත් තිබ්බා. 1907 Hague Convention (හේග් සම්මුතිය) යටතේ මේ වගේ විෂ ද්‍රව්‍ය ෂෙල්වලට පුරවලා විදින එක තහනම් කරලා තිබ්බා. Ypres වලදී ගෑස් ආවේ ෂෙල්වලින් නෙවෙයි, බිමේ තියපු සිලින්ඩරවලින්.
1915 අප්‍රේල් 22, හවස 5ට
ජර්මන් හමුදාව රහසින් සිලින්ඩර 5,730ක් ඉස්සරහ අගල්වලට අරගෙන ආවා. ඒ අතරින් ලොකුම ඒවා කිලෝ 40ක් විතර බරයි. ඒවායේ තිබ්බේ Chlorine (ක්ලෝරීන්) කියන වායුව. කිලෝමීටර් 6.5ක් විතර දිග පෙරමුණක් දිගේ ටොන් 170ක් විතර ක්ලෝරීන් නිදහස් කළා.
ප්‍රහාරයට ලක් වුණේ ප්‍රංශ හමුදාවේ කොටස් දෙකක්. එකක් වයසක Reservist (සංචිත සොල්දාදුවන්) ගෙන් හැදුණ කොටසක්. අනිකේ Algeria (ඇල්ජීරියාව) වගේ ප්‍රංශ යටත් විජිතවලින් ආපු සොල්දාදුවොත් හිටියා. එයාලට ආරක්ෂා වෙන්න කිසිම Gas Mask (ගෑස් මාස්ක් එකක්) තිබ්බේ නෑ.
ගෑස් නිසා ප්‍රංශ පෙරමුණේ කිලෝමීටර් හයක් විතර දිග හිලක් වැටුණා. ඒත් ජර්මන් පාබල හමුදාව ඉස්සරහට ආවේ හරිම පරිස්සමෙන්. එයාලත් මේ අලුත් අවිය ගැන සම්පූර්ණයෙන් විශ්වාස කළේ නෑ. ඒ නිසා ලොකු ජයග්‍රහණයක් ගන්න තිබ්බ අවස්ථාව එයාලට මඟ හැරුණා.
අප්‍රේල් 24 වෙනිදා ජර්මනිය ආයෙත් ගෑස් ප්‍රහාරයක් කළා. මේ පාර ඉලක්කය වුණේ Canada (කැනඩාව) හමුදාව. කැනේඩියානු සොල්දාදුවෝ ලොකු අලාභ විඳගෙනත් තමන්ගේ තැන අත්හැරියේ නෑ.
මාස්ක් නැති සොල්දාදුවෝ බේරුණේ කොහොමද?
මුල් දවස්වල කාටවත් හරියට ගෑස් මාස්ක් තිබ්බේ නෑ. ඉතින් සොල්දාදුවෝ අතට අහුවෙන ඕනම දෙයක් පාවිච්චි කළා. තෙත් කරපු රෙදි කෑලි, ලේන්සු, කපු පෑඩ් මූණට තියාගත්තා.
රසායන විද්‍යාවත් දන්න කැනේඩියානු හමුදා වෛද්‍යවරයෙක් එක්තරා යෝජනාවක් කළා. ඒ තමයි මුත්‍රාවලින් තෙත් කරපු රෙද්දක් කටට, නහයට තියාගෙන හුස්ම ගන්න කියන එක. අහන්න අමුතුයි, ඒත් ඒ වෙලාවේ වෙන විකල්පයක් තිබ්බේ නෑ.
ඊට පස්සේ ආරක්ෂාව ටිකෙන් ටික දියුණු වුණා. ඒ ගමන කෙටියෙන් මෙහෙමයි.
- රෙදි පෑඩ්: මුලින්ම දුන්නේ රසායන ද්‍රාවණවල පොඟවපු කපු පෑඩ් සහ ඇස් ආවරණ. බ්‍රිතාන්‍යයේ Daily Mail පත්තරේ කාන්තාවන්ගෙන් ඉල්ලුවා මේ පෑඩ් මහලා දෙන්න කියලා. ඒත් ඒවා වියළුණාම වැඩ කළේ නෑ.
- P Helmet: 1915 සැප්තැම්බර්වල Loos (ලූස්) සටන වෙනකොට බ්‍රිතාන්‍ය පාබල සොල්දාදුවන් හැමෝටම ඔළුව පුරාම දාගන්න පුළුවන් රෙදි ආවරණයක් ලැබුණා.
- PH Helmet: 1916 ජනවාරියේදී ඒකේ දියුණු කරපු වර්ගයක් ආවා. ඒක වඩාත් භයානක ගෑස් වර්ගවලින් ආරක්ෂා වෙන්න හදපු එකක්.
- Small Box Respirator: යුද්ධයේ හදපු දියුණුම මාස්ක් එක. රබර් මූණු ආවරණයක් සහ පුංචි පෙරහන් පෙට්ටියක් තිබ්බා.
1915 ජූලි වෙනකොට වඩා හොඳ ගෑස් මාස්ක් සොල්දාදුවන්ට ලැබෙන්න පටන් ගත්තා. යුද්ධය ඉවර වෙනකොට ගෑස් මාස්ක් එක සොල්දාදුවෙක්ගේ සාමාන්‍ය බඩුවක් වෙලා තිබ්බා.
මේ අදහස ආවේ කාගෙන්ද?
ජර්මනියේ මේ වැඩේ මෙහෙයවපු ප්‍රධාන කෙනා තමයි රසායන විද්‍යාඥ Fritz Haber (ෆ්‍රිට්ස් හේබර්). එයා Ypres ප්‍රහාරය වෙනකොට එතන හිටියා. සිලින්ඩර සවි කරන වැඩේ අධීක්ෂණය කළේත් එයා. ඒ නිසා එයාට අද “රසායනික යුද්ධයේ පියා” කියලත් කියනවා.
Haber ගේ ජීවිතයට පුදුම විදිහට පැති දෙකක් තියෙනවා. එයා යුද්ධයට කලින් වාතයේ තියෙන නයිට්‍රජන්වලින් Ammonia (ඇමෝනියා) හදන ක්‍රමයක් හොයාගත්තා. ගොවිතැනට පොහොර හදන්න අදටත් ලෝකය පුරා ඒ ක්‍රමය පාවිච්චි වෙනවා.
ගෑස් නිසා කී දෙනෙක් මැරුණාද?
Ypres වලදී පළවෙනි ප්‍රහාරයෙන් ප්‍රංශ පැත්තේ 2,000–3,000ක් විතර තුවාල හෝ මරණ වුණා කියලා එක ඇස්තමේන්තුවක් කියනවා. ඒ අතරින් 800–1,400ක් විතර මැරුණා කියලා තමයි හිතන්නේ. ඒත් ඒ කලබල දවස්වල හරි ගණන් තියාගන්න කාටවත් බැරි වුණා.
ඊට පස්සේ දෙපැත්තමත් ගෑස් පාවිච්චි කළා. ඒ Loos සටනේදී බ්‍රිතාන්‍යයත් ක්ලෝරීන් පාවිච්චි කළා. ඒත් සුළඟ වෙනස් වුණ නිසා සමහර තැන්වල ගෑස් ආයෙත් බ්‍රිතාන්‍ය අගල්වලටම ආවා. 1917 දී ජර්මනිය Mustard Gas (මස්ටඩ් ගෑස්) පාවිච්චි කරන්න පටන් ගත්තා. ඒක සමට පිළිස්සුම් ඇති කරපු, යුද පිටියේ දිගටම රැඳුණ දෙයක්.
ඇස්තමේන්තු අනුව මුළු යුද්ධය පුරාම ගෑස් නිසා 90,000ක් විතර දක්වා මැරුණා. තුවාල වුණ සහ මැරුණ අය එකතු කළාම මිලියන 1.3ක් විතර. බ්‍රිතාන්‍ය පැත්තේ ගෑස් වැදුණ අයගෙන් සියයට තුනක් විතර තමයි මැරුණේ. ඒත් ඉතුරු වුණ ගොඩක් අයට අවුරුදු ගාණක් පෙනහළු ලෙඩ සහ ඇස්වල අමාරු තිබ්බා.
ගෑස්වලින් වුණ මරණ, යුද්ධයේ මුළු මරණවලට සාපේක්ෂව පොඩි ප්‍රතිශතයක් වුණත්, සොල්දාදුවන්ගේ හිත්වල ඇති කරපු බය හරිම ලොකුයි. බ්‍රිතාන්‍ය සොල්දාදුවෙක් සහ කවියෙක් වුණ Wilfred Owen (විල්ෆ්‍රඩ් ඕවන්) 1917 දී ලියපු “Dulce et Decorum Est” කියන කවියේ ගෑස් ප්‍රහාරයක භීෂණය පෙන්නනවා. අදටත් ඉස්කෝලවල ඒ කවිය උගන්නනවා.
ලෝකය මේ අවිය තහනම් කළේ කොහොමද?
යුද්ධය ඉවර වුණාට පස්සේ ගොඩක් රටවල් තේරුම් ගත්තා මේ අවිය ආයෙත් පාවිච්චි වෙන්න ඉඩ දෙන්න බෑ කියලා. 1925 ජූනි 17 වෙනිදා Geneva Protocol (ජිනීවා ප්‍රොටෝකෝලය) අත්සන් කළා. ඒකෙන් රටවල් අතර යුද්ධවලදී රසායනික සහ ජීව අවි පාවිච්චි කරන එක තහනම් කළා.
ඒත් ඒ ගිවිසුමේ අඩුපාඩුත් තිබ්බා. ඒ අවි හදන එක හෝ ගබඩා කරගන්න එක තහනම් කළේ නෑ. රටක් ඇතුළේ වෙන ගැටුම්වලට ඒක අදාළ වුණෙත් නෑ. ඒ නිසා පස්සේ කාලෙක ඊට වඩා ශක්තිමත් ගිවිසුම් හදන්න සිද්ධ වුණා.
අදටත් හරියටම නොදන්න දේ
- මුල් දවසේ මරණ: 1915 අප්‍රේල් 22 ප්‍රහාරයෙන් හරියටම කී දෙනෙක් මැරුණාද කියන එක ගැන ඉතිහාසඥයෝ අතර එකඟතාවක් නෑ. ඇස්තමේන්තු ලොකු පරාසයක තියෙනවා.
- මුළු ගණන: රුසියාව වගේ රටවල වාර්තා හරියට තිබ්බේ නැති නිසා, යුද්ධය පුරාම ගෑස් නිසා වුණ මරණවල සම්පූර්ණ ගණනත් ඇස්තමේන්තුවක් විතරයි.
- දිගුකාලීන හානිය: යුද්ධෙන් පස්සේ අවුරුදු ගාණක් පෙනහළු අමාරුවලින් පීඩා විඳපු අය කී දෙනෙක්ද කියලා හරියටම ගණන් කරලා නෑ.
Ypres වල ඒ හවස අපිට කියලා දෙන්නේ විද්‍යාව යහපතටත් අයහපතටත් දෙකටම පාවිච්චි වෙන්න පුළුවන් කියන එක. ඔයා හිතන්නේ මොකක්ද? විද්‍යාඥයෙක්ට තමන්ගේ හොයාගැනීම් පාවිච්චි වෙන විදිහ ගැන වගකීමක් තියෙනවද? ඔයාගේ අදහස පහළින් Comment එකක් දාලා කියන්න.