1957 ඔක්තෝබර් මාසේ ලෝකේ ගොඩක් රටවල මිනිස්සු රෑට රේඩියෝව ළඟ වාඩි වුණා. එයාලා ඇහුම්කන් දුන්නේ අමුතු හඬකට. බීප්… බීප්… බීප්…
ඒ හඬ ආවේ පොළොවේ ඉඳන් නෙවෙයි. අහසේ කිලෝමීටර් සිය ගණනක් උඩින්, පොළොව වටේ කැරකෙන පුංචි ලෝහ බෝලයකින්. ඒ තමයි Sputnik (ස්පුට්නික්). මිනිස්සු හදලා අභ්‍යවකාශයට යවපු පළවෙනි Satellite (චන්ද්‍රිකාව).
ඒක හැදුවේ Soviet Union (සෝවියට් සංගමය). ඒ පුංචි බීප් හඬ America (ඇමරිකාව) පුරාම ලොකු කලබලයක් ඇති කළා. ඒකෙන් පටන් ගත්තේ Space Race (අභ්‍යවකාශ තරගය). ඒත් බෝලයක් තරම් පුංචි දෙයක් ලෝක බලවතෙක්ව මෙච්චර කලබල කළේ ඇයි?
Sputnik කියන්නේ මොකක්ද?
Sputnik 1 කියන්නේ ඔප දාපු ලෝහ බෝලයක්. ඒකේ විෂ්කම්භය සෙන්ටිමීටර් 58ක් විතර. NASA ඉතිහාස පිටුවේ කියන්නේ ඒක වෙරළේ සෙල්ලම් කරන ලොකු බෝලයක් තරම් කියලා. ඒකේ බර කිලෝ 83.6යි.
බෝලයට පිටිපස්සෙන් දිගු Antenna (ඇන්ටෙනා) හතරක් තිබ්බා. ඇතුළේ තිබ්බේ පුංචි රේඩියෝ යන්ත්‍රයක් සහ බැටරි. ඒ රේඩියෝ යන්ත්‍රය සංඛ්‍යාත දෙකකින් බීප් හඬ එව්වා. ඒ නිසා ලෝකේ ගොඩක් තැන්වල Radio Amateur (රේඩියෝ ආධුනිකයෝ) ලාට පවා ඒ හඬ අල්ලගන්න පුළුවන් වුණා.
Soviet ඉංජිනේරුවෝ මේකට කිව්වේ PS-1 කියලා. රුසියානු භාෂාවෙන් ඒකේ තේරුම සරලම Satellite එක කියන එක. ඇත්තටම Sputnik කියන රුසියානු වචනයේ තේරුම සහචරයා, ඒ කියන්නේ කෙනෙක් එක්ක යන යාළුවා කියන එක.
මේක මෙච්චර ඉක්මනට හැදුවේ ඇයි?
1957 ජූලි 1 ඉඳන් 1958 දෙසැම්බර් 31 වෙනකම් කාලය International Geophysical Year (ජාත්‍යන්තර භූ භෞතික වර්ෂය) විදිහට නම් කළා. ඒ කාලේ ලෝකේ විද්‍යාඥයෝ එකතු වෙලා පොළොව ගැන පර්යේෂණ කළා. ඒ කාලේ ඇතුළත Satellite යවන්න කියලා 1954 දී ඉල්ලීමකුත් කළා.
America මේ වැඩේට තෝරගත්තේ Vanguard (වැන්ගාඩ්) කියන ව්‍යාපෘතිය. පස්සේ Vanguard රොකට් එකකින් කක්ෂයට ගිය පළවෙනි Satellite එකේ බර කිලෝ 1.5ක් විතරයි. Sputnik එකේ බරින් පනස් ගුණයක් විතර අඩුයි.
Soviet පැත්තේ ප්‍රධාන නිර්මාණකරුවා වුණේ Sergei Korolev (සර්ගෙයි කොරොලියොව්). එයා 1954 දී ම Satellite එකක් හදන්න සැලසුමක් ඉදිරිපත් කළා. මුලින් හිතපු සංකීර්ණ Satellite එක හදන්න පරක්කු වෙන නිසා, 1957 පෙබරවාරියේ ඊට වඩා ගොඩක් සරල නිර්මාණයක් අනුමත කළා. ඒ තමයි Sputnik 1.
1957 ඔක්තෝබර් 4: කක්ෂයට ගිය දවස
Sputnik 1 දියත් කළේ 1957 ඔක්තෝබර් 4 වෙනිදා, අද Kazakhstan (කසකස්තානය) රටේ තියෙන Baikonur (බයිකොනූර්) Cosmodrome (අභ්‍යවකාශ දියත් කිරීමේ මධ්‍යස්ථානය) එකේ ඉඳන්. ඒකට පාවිච්චි කළේ R-7 කියන Missile (මිසයිල) එකක් වෙනස් කරලා හදපු රොකට් එකක්.
Sputnik පොළොව වටේ එක වටයක් යන්න ගත්තේ විනාඩි 96ක් විතර. ඒක පොළොවට ළඟම වෙලාවේ කිලෝමීටර් 215ක් විතර උඩින් ගියා, ඈතම වෙලාවේ කිලෝමීටර් 939ක් විතර උඩින් ගියා. වේගවත්ම තැන තත්පරයට කිලෝමීටර් 8ක් විතර වේගයෙන් ගියා.
පුදුමේ කියන්නේ Soviet පත්තරේ Pravda (ප්‍රව්දා) මුලින්ම මේ ගැන පළ කළේ ඡේද කීපයක් විතරයි. මේ සිද්ධිය කොච්චර ලොකුද කියලා ලෝකය තේරුම් ගත්තාට පස්සේ තමයි Soviet Union ඒක ලොකු ජයග්‍රහණයක් විදිහට ප්‍රචාරය කළේ.
America බය වුණේ ඇයි?
Satellite එකක් අභ්‍යවකාශයට යවන්න පුළුවන් රොකට් එකකට න්‍යෂ්ටික අවියක් America ට ගෙනියන්නත් පුළුවන් වෙයි කියලා ගොඩක් අය බය වුණා. America ජෙනරාල් James Gavin (ජේම්ස් ගැවින්) මේකට කිව්වේ තාක්ෂණික Pearl Harbor (පර්ල් හාබර්) එකක් කියලා. ඒ කියන්නේ 1941 ජපානය කරපු හදිසි ප්‍රහාරය වගේ කම්පනයක්.
ප්‍රසිද්ධ විද්‍යා ප්‍රබන්ධ ලේඛක Arthur C. Clarke (ආතර් සී. ක්ලාක්) 1957 ඔක්තෝබර් 9 වෙනිදා කිව්වා, Sputnik කක්ෂයට ගිය දවසේ America දෙවෙනි පෙළේ බලවතෙක් වුණා කියලා. ඒ කාලේ Clarke ජීවත් වුණේ එදා ලංකාවේ (Ceylon).
ඒත් ජනාධිපති Eisenhower (අයිසන්හවර්) සන්සුන්ව හිටියා. Sputnik ගැන තමන්ට පොඩ්ඩක්වත් කලබලයක් නෑ කියලා එයා කිව්වා. රහස් ඔත්තු ගුවන් යානාවලින් Soviet වැඩ ගැන එයා කලින්ම දැනගෙන හිටියා. සමහර විශ්ලේෂකයෝ කියන්නේ කලබලය වැඩියෙන් තිබ්බේ සාමාන්‍ය මිනිස්සු අතර නෙවෙයි, දේශපාලනඥයෝ සහ මාධ්‍ය අතර කියලා.
America නාවික හමුදාවේ ඉහළ නිලධාරියෙක් වුණ Rawson Bennett (රෝසන් බෙනට්) නම් කිව්වේ මේක ඕනෑම කෙනෙක්ට යවන්න පුළුවන් යකඩ කෑල්ලක් විතරයි කියලා. ඒත් අවුරුද්දකට පස්සේ, 1958 දී, අයිසන්හවර් ජනාධිපතිත් පිළිගත්තා අභ්‍යවකාශ තාක්ෂණයේ Soviet Union ඉස්සරහින් ඉන්නවා කියලා.
ඊළඟ අවුරුදු කීපයේ මේක ලොකු දේශපාලන මාතෘකාවක් වුණා. 1960 ජනාධිපතිවරණයේදී John F. Kennedy (ජෝන් එෆ්. කෙනඩි) කිව්වේ Soviet Union එක්ක තියෙන මිසයිල පරතරය වහනවා කියලා. Soviet Union අභ්‍යවකාශය පාලනය කළොත් එයාලට පොළොවත් පාලනය කරන්න පුළුවන් කියලත් Kennedy කිව්වා.
America ගේ උත්තරය
1957 දෙසැම්බර් 6 වෙනිදා America ගේ Vanguard රොකට් එක දියත් කරන්න හැදුවා. රූපවාහිනියෙන් ලෝකෙම බලාගෙන ඉද්දී ඒක අසාර්ථක වුණා. ඒකෙන් America ගේ ලැජ්ජාව තවත් වැඩි වුණා.
ඊට කලින්, 1957 නොවැම්බර් 3 වෙනිදා Soviet Union, Sputnik 2 යැව්වා. ඒකේ Laika (ලයිකා) කියන බල්ලා හිටියා. ඒ කතාව අපි වෙනම ලිපියකින් බලමු. අන්තිමට 1958 ජනවාරි 31 වෙනිදා America ගේ පළවෙනි Satellite එක වුණ Explorer 1 (එක්ස්ප්ලෝරර් 1) කක්ෂයට ගියා.
Explorer 1 හැදුවේ Jet Propulsion Laboratory (ජෙට් ප්‍රචාලන රසායනාගාරය) සහ America යුද හමුදාවේ රොකට් කණ්ඩායම එකතු වෙලා. ඒ හමුදා කණ්ඩායමේ නායකයා වුණේ දෙවෙනි ලෝක යුද්ධයෙන් පස්සේ ජර්මනියෙන් ආපු Wernher von Braun (වර්නර් වොන් බ්‍රවුන්). Vanguard ව්‍යාපෘතියට සමාන්තරව එයාලත් තමන්ගේම Satellite එකක් ලෑස්ති කරලා තිබ්බා.
Sputnik නිසා වෙනස් වුණ ලෝකය
ඒ පුංචි බෝලය America ගොඩක් දේවල් වෙනස් කරන්න හේතු වුණා. එයාලා අලුත් ආයතන හැදුවා, අධ්‍යාපනයට ලොකු මුදලක් වියදම් කළා.
- ARPA (ආර්පා): 1958 පෙබරවාරියේ ආරක්ෂක පර්යේෂණ ආයතනයක් පටන් ගත්තා. පස්සේ ඒකට DARPA කියලා නම වෙනස් වුණා.
- NASA (නාසා): 1958 ජූලි 29 වෙනිදා අයිසන්හවර් ජනාධිපති නීතියට අත්සන් කළා. NASA වැඩ පටන් ගත්තේ 1958 ඔක්තෝබර් 1 වෙනිදා.
- අධ්‍යාපනය: විද්‍යාව, ගණිතය වගේ විෂයවලට ආධාර දෙන්න 1958 දී National Defense Education Act (ජාතික ආරක්ෂක අධ්‍යාපන පනත) සම්මත කළා.
- විද්‍යා පර්යේෂණ: National Science Foundation (ජාතික විද්‍යා පදනම) ට 1959 දී ඩොලර් මිලියන 134ක් දුන්නා. ඒ කලින් අවුරුද්දට වඩා මිලියන 100කට කිට්ටු වැඩිවීමක්.
Sputnik 1 ගේ බැටරි 1957 ඔක්තෝබර් 26 වෙනිදා ඉවර වුණා. ඊට පස්සේ බීප් හඬ නතර වුණා. ඒත් ඒක තවත් මාස කීපයක් නිහඬව පොළොව වටේ කැරකුණා. 1958 ජනවාරි 4 වෙනිදා, පොළොව වටේ 1,440 වතාවක් ගිහින්, ඒක වායුගෝලයට ඇවිත් පිච්චිලා ගියා.
තරගය එතනින් නතර වුණේ නෑ. 1961 අප්‍රේල් 12 වෙනිදා Soviet Union, Yuri Gagarin (යූරි ගගාරින්) ව අභ්‍යවකාශයට යැව්වා. ඊට පස්සේ තමයි Kennedy ජනාධිපති මිනිස්සුන්ව හඳට යවන ඉලක්කය තිබ්බේ. ඒ කතා අපි ඊළඟ ලිපිවලින් බලමු.
අවුරුදු 12කට පස්සේ America මිනිස්සුන්ව හඳට යැව්වා. ඒ දිගු තරගය පටන් ගත්තේ මේ පුංචි බීප් හඬෙන්. ඔයා හිතන්නේ Sputnik නැතුව ගියා නම් මිනිස්සු හඳට යන්න මීට වඩා ගොඩක් කාලයක් යයිද? ඔයාගේ අදහස පහළින් Comment එකක් දාලා කියන්න.